۳-۱  بازار بدهی

پودمان سوم | انواع کلاس‌های دارایی

۳-۱  بازار بدهی

ابزارهای با درآمد ثابت در بازار سرمایه اسلامی ایران

بازار بدهی، بخشی از بازار سرمایه است که در آن ابزارهای «با درآمد ثابت» (Fixed Income) معامله می‌شوند؛ ابزارهایی که برای تأمین مالی دولت، شهرداری‌ها و شرکت‌ها به کار می‌روند و معمولاً بازدهی نسبتاً مشخص و قابل‌پیش‌بینی دارند. این بازار، به‌دلیل ریسک پایین‌تر نسبت به سهام، اغلب نقش «لنگر ثبات» را در سبد سرمایه‌گذاری ایفا می‌کند.

چرا «اوراق قرضه» در ایران وجود ندارد؟

در بازارهای مالی غیراسلامی، رایج‌ترین ابزار بدهی «اوراق قرضه» (Bond) است؛ سندی که در آن، دارنده مبلغی را به ناشر قرض می‌دهد و در مقابل، «بهره» دریافت می‌کند. اما در نظام مالی ایران که بر پایه بانکداری بدون ربا بنا شده است، دریافت بهره از قرض، مصداق ربا و حرام شمرده می‌شود. به همین دلیل، انتشار اوراق قرضه به شکل متعارف آن ممنوع است و به جای آن، از ابزارهای جایگزینی به نام «اوراق بهادار اسلامی» یا «صکوک» استفاده می‌شود.

صکوک چیست؟

واژه «صکوک» جمع «صَک» به معنای سند و سفته است. صکوک، زیرمجموعه‌ای از اوراق بدهی است که بر پایه یکی از قراردادهای (عقود) مورد تأیید شریعت طراحی شده است. تفاوت بنیادین صکوک با اوراق قرضه در این است که دارنده صکوک، به‌جای آنکه صرفاً «طلبکار» باشد، به‌صورت «مشاع» مالک بخشی از یک دارایی واقعی یا منافع آن می‌شود. بازدهی او نیز نه از بهره، بلکه از محل اجاره، سود مشارکت یا سود معامله آن دارایی به دست می‌آید.

جالب است بدانید ایران از پیشگامان طراحی ابزارهای مالی اسلامی بوده است؛ نخستین «اوراق مشارکت» در دهه ۷۰ شمسی توسط شهرداری تهران برای تأمین مالی پروژه بزرگراه نواب منتشر شد.

تفاوت بنیادین صکوک با اوراق قرضه

• مبنای مالکیت: دارنده صکوک، مالک مشاع یک دارایی واقعی است؛ اما دارنده اوراق قرضه، صرفاً طلبکار ناشر است.
• منشأ بازدهی: بازدهی صکوک از اجاره، سود مشارکت یا سود معامله یک دارایی واقعی است، نه از بهره قرض.
• پشتوانه اعتبار: اعتبار صکوک به ارزش دارایی پشتوانه نیز وابسته است، نه فقط به اعتبار ناشر.
• منع سفته‌بازی: صکوک باید بر دارایی واقعی و خلق ارزش استوار باشد و نمی‌تواند صرفاً بر فعالیت سفته‌بازانه بنا شود.

انواع رایج اوراق بهادار اسلامی در ایران

• اوراق مشارکت: برای تأمین مالی طرح‌های مشخص (عمرانی، تولیدی) منتشر می‌شود و دارنده در سود طرح شریک است؛ توسط دولت، شهرداری‌ها یا شرکت‌ها.
• صکوک اجاره: یکی از رایج‌ترین انواع؛ دارنده به‌صورت مشاع مالک دارایی‌ای می‌شود که منافع آن بر اساس قرارداد اجاره به بانی واگذار و اجاره‌بها به‌عنوان بازدهی پرداخت می‌شود.
• صکوک مرابحه: بر پایه خرید و فروش یک کالا با سود مشخص؛ دارنده به‌صورت مشاع مالک دارایی مالی است و بازدهی ثابتی دریافت می‌کند.
• اسناد خزانه اسلامی (اخزا): ابزاری کوتاه‌مدت که دولت برای پرداخت بدهی به پیمانکاران منتشر می‌کند؛ بدون پرداخت دوره‌ای سود، با تخفیف نسبت به ارزش اسمی فروخته می‌شود و در سررسید به ارزش کامل می‌رسد.
• استصناع و سایر: انواع دیگری مانند صکوک استصناع (سفارش ساخت) نیز برای تأمین مالی پروژه‌ها به کار می‌روند.

کجا و چگونه معامله می‌شوند؟

اوراق بهادار اسلامی در بازار بورس و فرابورس ایران منتشر و معامله می‌شوند و امکان خرید و فروش در بازار ثانویه را دارند. نمادهای صکوک معمولاً با حرف «ص» آغاز می‌شوند و فهرست آن‌ها در بخش «بازار بدهی» سایت بورس و فرابورس قابل مشاهده است. برای خرید، تنها داشتن کد بورسی و یک حساب کارگزاری لازم است.

ریسک‌های بازار بدهی

• ریسک نکول: احتمال ناتوانی ناشر در پرداخت سود یا اصل مبلغ در سررسید (در اوراق با ضمانت دولت، این ریسک بسیار پایین است).
• ریسک نرخ سود: اگر نرخ سود بازار (مثلاً سود سپرده بانکی) افزایش یابد، اوراق با سود ثابتِ پایین‌تر جذابیت خود را از دست می‌دهند و قیمتشان در بازار ثانویه کاهش می‌یابد.
• ریسک تورم: در شرایط تورمی، سود ثابت دریافتی ممکن است قدرت خرید خود را از دست بدهد.
• ریسک نقدشوندگی: برخی اوراق ممکن است در بازار ثانویه به‌سرعت قابل فروش نباشند.

جایگاه بازار بدهی در سبد سرمایه‌گذاری

بازار بدهی معمولاً نقش «لنگر ثبات» را در سبد ایفا می‌کند. در حالی که سهام نوسان زیادی دارد، اوراق با درآمد ثابت جریان نقدی منظم و نسبتاً قابل‌پیش‌بینی فراهم می‌کنند و در دوره‌های نزولی بازار سهام، می‌توانند از کل سبد محافظت کنند. به همین دلیل، تخصیص بخشی از سرمایه به این اوراق، یکی از اصول کلاسیک مدیریت دارایی است.

جمع‌بندی

بازار بدهی در ایران، بر پایه ابزارهای مالی اسلامی (صکوک و اوراق مشارکت) بنا شده است؛ ابزارهایی که به‌جای پرداخت بهره، بازدهی را از محل مالکیت دارایی‌های واقعی تأمین می‌کنند. این بازار، گزینه‌ای مناسب برای سرمایه‌گذارانی است که به دنبال درآمد منظم، حفظ نسبی اصل سرمایه و کاهش نوسان کل سبد هستند؛ هرچند بازده آن معمولاً کمتر از سهام است.

منابع

شرکت فرابورس ایران (ifb.ir). فهرست انواع اوراق تأمین مالی اسلامی و محاسبه بازده (YTM/YTC).

سازمان حسابداری و حسابرسی نهادهای مالی اسلامی (AAOIFI) — استانداردهای صکوک.